सामान्य संधि नियम जैसे कि पहले बताया गया है, संस्कृत में व्यंजन और स्वर के योग से ही अक्षर बनते हैं । संधि के विशेष नियम हम आगे देखेंगे, पर उसका सामान्य नियम यह है कि संस्कृत में व्यंजन और स्वर आमने सामने आते ही वे जुड जाते हैं;
पुष्पम् आनयति = पुष्पमानयति
शीघ्रम् आगच्छति = शीघ्रमागच्छति त्वम् अपि = त्वमपि
संस्कृत में संधि के इतने व्यापक नियम हैं कि सारा का सारा वाक्य संधि करके एक शब्द स्वरुप में लिखा जा सकता है; देखिए -
ततस्तमुपकारकमाचार्यमालोक्येश्वरभावनायाह । अर्थात् – ततः तम् उपकारकम् आचार्यम् आलोक्य ईश्वर-भावनया आह ।
इसके सारे नियम बताना यहाँ अनपेक्षित होगा, परंतु, सामान्यतः संधि तीन तरह की होती है; स्वर संधि, विसर्ग संधि, और व्यंजन संधि । विसर्ग संधि के सामान्य नियम हम “विसर्ग” प्रकरण में देख चूके हैं । स्वर और व्यंजन संधि की सामान्य जानकारी व उदाहरण नीचे दीये जा रहे हैं ।
सजातीय स्वर आमने सामने आने पर, वह दीर्घ स्वर बन जाता है; जैसे,
अ / आ + अ / आ = आ
अत्र + अस्ति = अत्रास्ति भव्या + आकृतिः = भव्याकृतिः कदा + अपि = कदापि
इ / ई + इ / ई = ई
देवी + ईक्षते = देवीक्षते पिबामि + इति = पिबामीति गौरी + इदम् = गौरीदम्
उ / ऊ + उ / ऊ = ऊ
साधु + उक्तम = साधूक्तम् बाहु + ऊर्ध्व = बाहूर्ध्व
ऋ / ऋ + ऋ / ऋ = ऋ
पितृ + ऋणम् = पितृणम् मातृ + ऋणी = मातृणी
जब विजातीय स्वर एक मेक के सामने आते हैं, तब निम्न प्रकार संधि होती है । अ / आ + इ / ई = ए अ / आ + उ / ऊ = ओ अ / आ + ए / ऐ = ऐ अ / आ + औ / अ = औ अ / आ + ऋ / ऋ = अर्
उदाहरण उद्यमेन + इच्छति = उद्यमेनेच्छति तव + उत्कर्षः = तवोत्कर्षः मम + एव = ममैव कर्णस्य + औदार्यम् = कर्णस्यौदार्यम् राजा + ऋषिः = राजर्षिः
परंतु, ये हि स्वर यदि आगे-पीछे हो जाय, तो इनकी संधि अलग प्रकार से होती है; इ / ई + अ / आ = य / या उ / ऊ + अ / आ = व / वा ऋ / ऋ + अ / आ = र / रा
उदाहरण अवनी + असम = अवन्यसम आदि + आपदा = आद्यापदा भवतु + असुरः = भवत्वसुरः उपविशतु + आर्यः = उपविशत्वार्यः पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा मातृ + इच्छा = मात्रिच्छा
उपर दिये हुए “य” और “व” की जगह, “अय्”, “आय्”, “अव्” या “आव्” एसी संधि भी होती है, जैसे; ए + अन्य स्वर = अय् ऐ + अन्य स्वर = आय् ओ + अन्य स्वर = अव् औ + अन्य स्वर = आव्
उदाहरण मन्यते + आत्मानम् = मन्यतयात्मानम् तस्मै + अदर्शयत् = तस्मायदर्शयत् प्रभो + एहि = प्रभवेहि रात्रौ + एव = रात्रावेव
परंतु, “ए” या “ओ” के सामने “अ” आये, तो “अ” लुप्त होता है, और उसकी जगह पर “ऽ“ (अवग्रह चिह्न) प्रयुक्त होता है । वने + अस्मिन् = वनेऽस्मिन् गुरो + अहम् = गुरोऽहम्
व्यंजन संधि व्यंजन संधि के काफी नियम हैं, पर नियमों के जरीये इन्हें सीखना याने इन्हें अत्यधिक कठिन बनाने जैसा होगा ! इस लिए केवल कुछ उदाहरणों के ज़रीये इन्हें समजने का प्रयत्न करते हैं;
ग्रामम् + अटति = ग्राममटति देवम् + वन्दते = देवं वन्दते
ग्रामात् + आगच्छति = ग्रामादागच्छति सम्यक् + आह = सम्यगाह परिव्राट् + अस्ति = परिव्राडस्ति
सन् + अच्युतः = सन्नच्युतः अस्मिन् + अरण्ये = अस्मिन्नरण्ये
छात्रान् + तान् = छात्रांस्तान्
अपश्यत् + लोकः = अपश्यल्लोकः तान् + लोकान् = ताँल्लोकान्
एतत् + श्रुत्वा = एतत्छ्रुत्वा वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया आ + छादनम् = आच्छादनम्
अवदत् + च = अवदच्च षट् + मासाः = षण्मासाः
सम्यक् + हतः = सम्यग्घतः / सम्यग् हतः एतद् + हितम् = एतद्धितम् / एतद्हितम्
|